به گزارش روابط عمومی موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا علیه السلام سومین نشست علمی از سلسله نشستهای علمی هزار و پانصدمین سال تولد پیامبر اعظم(ص) با عنوان « حقیقت محمدیه؛ واکاوی جایگاه ملکوتی و باطنی پیامبر اعظم(ص)» با حضور اساتید و پژوهشگران علوم اسلامی توسط مؤسسه آموزش عالی امام رضا(ع) با همکاری مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، مرکز آموزشهای آزاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد.
این نشست علمی با هدف عبور از قرائتهای صرفاً تاریخی و اجتماعی از نبوت و بازیابی ساحت وجودی و فراتاریخی پیامبر اکرم(ص) برگزار شد و اساتید حاضر به تبیین مبانی قرآنی و حدیثی مفهوم «حقیقت محمدیه» و پیامدهای روششناختی آن در مطالعات تاریخی و سیرهنگاری پرداختند.
حجتالاسلام اصغر میرزاپور، دبیر علمی این نشست و معاون آموزش و تهذیب موسسه امام رضا(ع)، در آغاز با اشاره به خلأ موجود در فضای فکری معاصر اظهار داشت: «مطالعه زندگی پیامبر اسلام(ص) و اهل بیت(ع) غالباً در چارچوبهای تاریخمحور محدود شده و ساحت وجودی و ملکوتی این شخصیتها نادیده گرفته شده است. پرسش بنیادین این است که آیا بدون توجه به این بُعد ملکوتی، میتوان تصویر جامعی از سیره و تاریخ آنان ارائه داد؟
وی با استناد به آیات قرآن کریم، از جمله آیات «نور»، «رحمت للعالمین» و «اولی بالمؤمنین»، نشان داد که قرآن، پیامبر(ص) را در دو ساحت «تاریخی-اجتماعی» و «ملکوتی-وجودی» معرفی میکند و این دو ساحت در تقابل نیستند، بلکه ساحت ملکوتی، ریشه و افق معنایی ظهور تاریخی است که مفهوم «حقیقت محمدیه» تجلیگاه این ساحت باطنی است.
در ادامه این نشست، حجتالاسلام دکتر محمدجواد رودگر به عنوان استاد مدعو به سخنرانی پرداخت. ایشان به شبهه «عرفانی و متأخر بودن» مفهوم حقیقت محمدیه پاسخ داد و با اشاره به احادیثی مانند «اول ما خلق الله نور نبیکم» و روایات عالم ذر، و نیز تفسیر آیاتی چون «وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ» (حجر:۲۱)، تأکید کرد که این مفهوم ریشه در خود قرآن و سنت دارد و عرفا تنها به بیان منظومهوار و اصطلاحسازی این حقایق پرداختهاند.
ایشان در تشریحی عمیقتر، حقیقت محمدیه را نه یک مفهوم توصیفی صرف، بلکه حقیقتی نوری و وجودی دانستند که به تعبیر امام خمینی(ره)، «تعین اول» و مظهر اسم اعظم الهی است. این حقیقت، «سلول بنیادی نظام آفرینش» معرفی شد که همه انبیا و اولیا، مظاهر و شاخههای آن حقیقت واحد به شمار میروند و پیامبر خاتم(ص)، تجلی نهایی و کامل آن است.
پیامدهای روششناختی و ضرورت تاریخ منظومهای
یکی از محورهای مهم این نشست، بررسی پیامدهای این نگاه در تحلیل تاریخ و سیره بود حجتالاسلام دکتر محمدجواد رودگر تأکید کردند که اگر محقق تنها به قراین ظاهری تاریخی بسنده کند، در مواجهه با گزارشهای متعارض یا رویدادهای خارقالعاده (مانند علم غیب، مصحف فاطمه(س) یا برخی مواضع سیاسی پیامبر(ص)) دچار تناقض میشود. اما با پذیرش ساحت ملکوتی، این رویدادها در یک «منظومه منسجم» معنادار میشوند.
نشست همچنین به دغدغه مهم «مرزبندی با غلو» پرداخت و تصریح شد که تبیین مقامات ملکوتی، به معنای نفی زندگی عادی و تاریخی معصومین(ع) نیست. مشکل اصلی هنگامی رخ میدهد که تنها یک بُعد دیده شده و بعد دیگر نادیده گرفته یا انکار شود.
از جمله پیشنهادهای مطرحشده در این نشست، ضرورت تدوین «تاریخ منظومهای» با رویکردی تلفیقی بود؛ روشی که در آن، رویدادهای تاریخی صرفاً بر اساس قراین مادی تحلیل نمیشوند، بلکه در پرتو بینش کلامی و معرفتی به ساحت معصومین(ع)، به صورت یک کل منسجم تفسیر میشوند. این رویکرد میتواند هم از تحریفهای تاریخی جلوگیری کند و هم عمق معنایی سیره را آشکار سازد.
در جمعبندی این نشست، نتایج کلیدی زیر مورد تأکید قرار گرفت:
۱. مفهوم «حقیقت محمدیه» ریشه در متون وحیانی دارد و میتواند به عنوان چارچوبی نظری در الهیات نبوی و امامت مورد استفاده قرار گیرد.
۲. برای خروج از بنبستهای تاریخنگاری رایج، تلفیق دادههای تاریخی با بینش کلامی و معرفتی ضروری است.
۳. تبیین منظومهوار مقامات ملکوتی، پاسخی عقلانی به شبهات و تحریفهای تاریخی بوده و باورهای شیعی را نظاممند و قابل دفاع میسازد.
۴. پرهیز از دو گانه افراطی «تقلیلگرایی تاریخی» و «غلو اسطورهساز» و التزام به عقلانیت و استناد متنی، اصل روشی این مطالعات است.