روابط عمومی مؤسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا(ع) در راستای تبیین مبانی معرفتی و اجتماعی اندیشه اسلامی، مقاله ای از حجتالاسلام والمسلمین استاد مریجی، رئیس مؤسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا(ع) و معاون آموزش دفتر تبلیغات اسلامی، با عنوان «نقش شهادت امام شهید در همبستگی اجتماعی» منتشر کرد. در این نوشتار، نویسنده با نگاهی قرآنی و جامعهشناختی، به تبیین جایگاه شهادت در تقویت وحدت، انسجام و سرمایه اجتماعی جامعه اسلامی پرداخته و با استناد به آموزههای دینی و تجربههای تاریخی، نقش شهادت در همگرایی و همبستگی امت اسلامی را مورد بررسی قرار داده است. در ذیل متن یادداشت را میخوانیم.
همبستگی اجتماعی، که یکی از مفاهیم کلیدی در مطالعات جامعهشناختی است، در لغت به معنای وحدت، وفاق و وفاداری است که ناشی از علایق، احساسات، همدلی و کنشهای مشترک است؛ در اصطلاح نیز به معنای احساس مسئولیت متقابل بین چند نفر یا چند گروه است که از آگاهی و اراده برخوردار باشند و شامل پیوندهای انسانی و برادری بین انسانها بهطور کلی و حتی وابستگی متقابل حیات و منافع آنها باشد. همبستگی در واقع به وضعیتی اشاره دارد که در آن، افراد بهواسطه تعهدات فرهنگی و اجتماعی به یکدیگر همبستهاند. شاید بتوان دورکیم را به عنوان نخستین نظریهپرداز همبستگی اجتماعی دانست. پیش از وی نیز دیگران تحت عناوین متفاوتی، به این موضوع پرداختهاند. ابنخلدون با طرح نظریه «عصبیت» و معنا کردن آن به پیوند درونی و خونی، به نوعی همبستگی اجتماعیِ مبتنی بر پیوندهای خویشاوندی ناشی از روابط سببی و نسبی تأکید داشته، آن را محور انسجام و ثبات یا تحولات و دگرگونیهای اجتماعی میداند. مونتسکیو نیز در باب ملت و جامعه، به این موضوع پرداخته است. (ریمون آرون، ۱۳۷۲، ص۲۶-۴۲) وی در مباحث خود، به مذهب و تأثیر آنها بر سازمان اجتماعی پرداخته است. وی در تحلیلهای اجتماعی خود، روح کلی ملتها را اساس وحدت هر اجتماعی میداند. روح کلی ملت، همانند چتری است که کل جامعه را زیر پوشش خود قرار داده و اجزای متفرق آن را به هم پیوند زده است. این مفهوم کلی در ادبیات مونتسکیو، معادل «فرهنگ» در ادبیات مردمشناسان و انسانشناسان میباشد. (ریتزر، ۱۳۷۷ص۱۶-۱۸)
در اندیشه اسلامی شاید بتوان گفت که مناسب ترین آیه در باره همبستگی اجتماعی آیه ای است که خداوند حکیم ضمن اهمیت همبستگی اجتماعی، سازوکارش را نیز بیان می فرماید، این آیه است: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ(آل عمران/۱۰۳).مطابق این آیه در نگاه خالق عالم و آدم، هیچ یک از ویژگیهای انسانی از جمله مشترکات قومی، خونی، نژادی، زبانی و … به عنوان عامل همبستگی شناخته نشده است؛زیرا هیچ یک از این ویژگیها برخاسته از فطرت مشترک همه انسان ها نیست. در نتیجه، هرچند در مواردی موجب هم گرایی و جمع کردن عده ای می شود، اما عدة بیشتری را خارج کرده و حتی ممکن است این امر خود، عامل گسست و جدایی گردد. عاملی که در این آیه، مورد تأکید قرار گرفته است، پیروی عقیدتی و التزام عملی به دین اسلام است و از همگی خواسته است که به ریسمان الهی چنگ زده و از هرگونه تفرقه پرهیز کنند. خداوند متعال در این آیه از مسلمانان خواسته، همگی به صورت همبسته و در قالب امت اسلامی بر محور دین اسلام و آموزههای آن، به صورت یک اجتماع واحد دور هم جمع شوند و به ریسمان الهی چنگ بزنند، نه آنکه هر یک از آنها به صورت جداگانه و فردی مؤمن شوند و ایمان بیاورند.
بنابراین دیدگاه، یکی از عوامل مهمِ ایجاد همبستگی در جامعه مسلمین، رعایت تقوا و پایبندی به ارزشهای الهی و اسلامی است، چنانچه در معارف بلند الهی داریم که اگر کسی مبنای اندیشه و عمل خود را خدا قرار داده و رفتار خود را بر پایه ارزشهای الهی سامان دهد خداوند محبت او را در دل همگان قرار داده و هم او را منشاء بهم پیوستگی در جامعه قرار خواهد داد، زیرا همبستگی یا به تعبیر قرآن، تالیف قلوب، تنها در دست قدرت الهی است ولاغیر؛به همین جهت به پیامبرش خطاب می کند که : لَوأَنفَقتَ ما فِي الأَرضِ جَميعًا ما أَلَّفتَ بَينَ قُلوبِهِم وَلکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَينَهُم ۚ إِنَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ(انفال/۶۳) تو اگرهرآنچه که روی زمین است را صرف میکردی که میان دلهای آنان الفت دهی، نمیتوانستی! ولی خداوند در میان آنها الفت ایجاد کرد! او توانا و حکیم است!
شهادت که مانند سایر مسائل اسلامی بر اصول ایدئولوژیکی اسلامی استوار است، اعتبارش به قرآن و سنت اسلامی است؛مفهوم شهادت در اسلام، تنها در صورتی فهمیده میشود که مفهوم جهاد درست فهمیده شود و مفهوم جهاد نیز تنها در صورتی درست درک میشود که مفهوم امر به معروف و نهی از منکر درست فهمیده شود و مفهوم امر به معروف و نهی از منکر نیز در صورتی فهمیده میشود که معروف و منکر، درست و نادرست، صحیح و غلط، حق و باطل، عدل و ظلم، حقیقت و حقیقتنما، درست فهمیده شود.بنابراین مفهوم شهادت در اسلام مانند دیگر مفاهیم اسلامی باید در چارچوب کل اسلام تجزیه و تحلیل شود.شهادت در معانی لغوی قرآنی، عبارت است از دیدن، گواهی دادن و نمونه و الگوسازی. شهید کسی است که میبیند، گواهی میدهد و نمونه میشود. ازآنجاکه رابطه بین معنای لغوی و اصطلاحی در اصطلاحات و منقولات شرعی و دینی همیشه مراعات میشود، به نظر میرسد که شهید حقیقت را میبیند و مشاهده میکند و با جهاد و زندگی خود به آن گواهی میدهد و با شهادت و جاننثاری خود الگو میشود و برای امت سرمشق و نمونه کامل انسان حقیقتشناس میگردد.
با توجه به معنای شهادت، شهید درحقیقت با انتخاب این شیوه از جان دادن، می تواند منشاء آثار متعدد فردی و اجتماعی گردد، به تعبیر دیگر شهید با مرگ سرخ وشهادت خود، نه تنها از متنعم به نعمت حیات دائمی می شود، ولاتحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون(آل عمران/۱۶۹)، بلکه جامعه را نیز می تواند از برکات فراوان بهره مند نماید.بی تردید یکی از این برکات، همبستگی اجتماعی است، که این همبستگی خود می تواند منشاء پیامدهای فراوانی باشد، که هموار کردن مسیر حاکمیت احکام الهی از جمله آن است.شهادت سیدالشهدا علیه السلام، نمونه عینی از شهادتهایی است که تأثیرعمیقی در جامعه اسلامی به ویژه شیعه داشته که انسجام و همبستگی جامعه شیعی یکی از آن برکات بوده است.چون اگردر طول تاریخ زندگی شیعیان، شاهد اجتماعی شیعی با وحدت و انسجام فکری و عملی بینظیری بوده و هستیم.بدون شک آن را باید مرهون شهادت امام حسین علیه السلام و یاران باوفایش درعاشورا دانست؛خربوطلی دراینباره مینویسد: «شهادت امام حسین(ع) در کربلا، بزرگترین حادثه تاریخی بود که منجر به تشکّل و تبلور شیعه گردید و سبب شد که شیعه بهعنوان یک سازمان قوی با مبادی و مکتبی سیاسی و دینی مستقل در صحنه اجتماع اسلام آن روز جلوه کند».(خرطوبی، ۱۳۵۷ص۷۳) فیلیپ حتی نیز مینویسد: «فاجعه کربلا سبب جان گرفتن و بالندگی شیعه و افزایش هواداران آن مکتب گردید».(حتی فلیپ، ۱۹۹۴ج۳ص۲۵۱)
جامعه مسلمان ایران، پیش از انقلاب، اگرچه نسبت به جوامع دیگر از همبستگی بیشتری برخوردار بوده است؛ اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی به برکت اجرای ارزشهای دینی، این انسجام بسیار پررنگتر و با استحکام بیشتری رخ نمایانده، تا جایی که ملت ایران به پشتوانه این همبستگی و انسجام الهی، بهخوبی توانستند در برابر هجمه سنگین دشمنان، بهویژه جنگ هشت ساله مقاومت کنند و سرانجام، شیرینی ظفر را بچشند؛ اما پس از اتمام جنگ و بهنوعی هم کمرنگتر شدن ارزشها بهخصوص در دو دهه اخیر، با پدیدههای اجتماعی متعددی مواجه شده است که گاه تا مرز ازهمگسیختگی اجتماعی پیش رفته و موجب تشتت در میان افراد و حتی نیروهای انقلاب شده است؛حوادث تلخ ۱۹ دی ماه سال ۱۴۰۴ در ایران اسلامی، هجوم همه جانبه دشمنان داخلی و خارجی به ارزش ها و باورهای ملی و مذهبی که منجر به آتش کشیدن مساجد و قرآن و مفاتیح …گردید، حوادثی که در سایه فشارهای اقتصادی و ساختاری، پایه نظام را نشانه گرفته و دردمندان انقلابی داخل و خارج را نگران ساخته و دشمنان قسم خورده را امیدوار به تغییر نموده تا جایی که از ارباب مستکبر و صهیونی خود در خواست، دخالت نظامی نموده و آنان نیز با هجوم مستکبرانه خود، روز دهم ماه مبارک رمضان ۱۴۴۷ با حمله ددمنشانه راس خیمه نظام را نشانه گرفته تا پس از به شهادت رساندن امام نظام، نه تنها کار نظام اسلامی را یکسره نموده، بلکه نام ایران را نیز از نقشه زمین محو نموده و این کشور پهناور به چند کشور کوچک و مستعمره خود تبدیل کنند.
این محاسبه دشمن اگرچه با نگاهی مادی و این جهانی، دقیق بوده و به ظاهر میتوانست کار انقلاب و نظام اسلامی را یکسره کند. اما عالمیان به عیان دیدند که نه تنها با از میان برداشتن راس هرم، این نظام متزلزل نگردید بلکه لرزش پدید آمده پیش روی آن نیز به برکت خون مقدس ذبح عظیم انقلاب، برداشته شده و دلهای متزلزل را چنان بهم نزدیک نموده است که راه سخت تحقق گام دوم انقلاب را که امام شهید ترسیم کرده است، هم هموار گردیده و به شهادت دوست و دشمن انقلاب تداوم شجره طیبه انقلاب اسلامی تضمن شده است.
در این که شهادت وخون سرخ نفس زکیه انقلاب در این برانگیخته شدن مردان و زنان این مرز و بوم، حتی عراق، پاکستان، کشمیر، ترکیه، لبنان و… تاثیر شگرفی داشته است، تردیدی نیست، نکته قابل تامل این است که بدانیم سرّ این تأثیرگذاری چیست؟ سرّش را باید در اندیشه و رفتار آن یگانه دوران، جستجو کرد، با نگاهی اجمالی به دوره طلایی رهبری آن شهید، آشکار می شود که وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ تنها اتکای امام شهید در حیات فردی و اجتماعی، بود؛ واین دلدادگی عموم مردم پس از شهادت آن دردانه دوران، خود آیت روشنی است براین که آن شهید مظلوم و مقتدربا اعتصام به حبل الله کشتی انقلاب را سکانداری نموده و این اعتصام به حبل الله را سرانجام با خون سرخ خویش امضاء نموده است و خداوند نیز به برکت خون به ناحق ریخته اش، عشق ومحبت این شهید سعید را دردل و جان میلیونها ایرانی و غیرایرانی قرار داده، به گونه ای که با شنیدن خبر شهادتش در خیابانها مبعوث شدند.این الفت تنها در ید قدرت خداست که میفرماید: لَو أَنفَقتَ ما فِي الأَرضِ جَميعًا ما أَلَّفتَ بَينَ قُلوبِهِم وَلکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَينَهُم إِنَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ؛ وچه زیبا گواهی می دهد قرآن این حقیقت را که خداوند محبت کسانی را در دل انسانها قرار میدهد که در خلوت و جلوت، خود را در محضر خدا دیده و اعمال و افکار خود را بر مدار رضای خدا و خواست او قرار میدهند. إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا(مریم ۹۶)این وعده خداوند است که محبت افراد شایسته و باایمان را خدا در دلهای دیگران قرار میدهد.
منابع
۱. ریمون آرون، مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی، ترجمه باقر پرهام.
۲. جورج ریتزر، نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاث.
۳. دورکیم امیل، درباره تقسیم کار اجتماعی، ترجمه باقر پرهام، نشر کتابسرای بابل، ۱۳۶۹.
۴. خربوطی، انقلابهای اسلامی، ترجمه، عبدالصاحب یادگاریکانون انتشاراتی چهر اسلام، ۱۳۵۷.
۵. حتی فیلیپ، تاریخ العرب، ج ۳، انتشارات دار غندوز، بیروت، ۱۹۹۴.