منزلت حضرت زهرا (سلام الله علیها) در قرآن کریم
به قلم حجت الاسلام دکتر محمدجواد یاوری سرتختی
مدیر گروه کلام اسلامی موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا علیه السلام
در منابع امامیه و اهل تسنن، به جهت شخصیت و جایگاه حضرت زهرا سلام الله علیها، فضائل، مناقب یا اوصاف پسندیده و منزلت های بسیاری برای ایشان، ثبت شده است.[1] در این گزارش ها، خداوند به او بهره ای از عظمت عطا کرده که هیچ زنی نمیتواند به آن برسد.[2] ایشان، از خاندان اولیاء الهی است و اهل آسمان به عظمت و جایگاه او نزد خدا معترفند[3] و در نزد اهل زمین نیز سلام دادن بر آن حضرت، مایه برکت است.[4]
در منابع روایی و تاریخی، از حضرت زهرا سلام الله علیها به عنوان زنی بهشتی، برگزیده خدا، سرور زنان عالم، محبوب و پاره تن پیامبر اکرم(ص)،[5] دارای ایمانی کامل، پاکدامن، راستگو و راستکردار،[6] عالم به دین، عاقل، معصوم، راوی حدیث، صاحب کرامات متعدد و کسی که جبرئیل امین(ع) با وی سخن گفته، یاد شده[7] و بر درِ بهشت نام ایشان با عنوان: «فَاطِمَةُ سلام الله علیها خِيَرَةُ الله،» حک شده است.[8] منزلت حضرت زهرا سلام الله علیها چنان والا است که اگر امیرمؤمنان علی(ع)نبود، در روی زمین کسی شایستگی ازدواج با ایشان را نداشت.[9] باتوجه به این منزلتهای فراوان، در این بخش تنها مهمترین و مشهورترین آنها از منظر قرآن و سیره و سنت مطرح میگردد تا با جلوه هایی از شخصیت و منزلت معنوی آن حضرت آشنا گردیم.
۶- ۱. از منظر قرآن
بی تردید برای رسیدن به فهمی کامل از منزلت و جایگاه حضرت زهرا سلام الله علیها ، بررسی شخصیت ایشان در قرآن کریم، امری ضروری است.[10] در آیات قرآن با دو شیوه مستقیم یا غیر مستقیم درباره آن حضرت سخن به میان آمده است؛ به عبارت دیگر، شأن نزول برخی آیات قرآن کریم مشترک بین پنج تن آل عبا یا اختصاص به شخصیت آن حضرت دارد.
مفسران شیعه، ذیل آیات مرتبط با حضرت زهرا سلام الله علیها ، ویژگی ها، مقام و منزلت های فراوانی را استخراج کردهاند. به عنوان نمونه، برخی از این آیات مانند آیه ۳۷ بقره[11] ناظر به شخصیت و جایگاه والای آن حضرت در عالم تکوین است که حضرت آدم(ع) به آن حضرت توسل کرد.[12] برخی دیگر از آیات ناظر به تکریم حضرت زهرا سلام الله علیها [13] یا جنبه های شناخت رفتار یا سیره آن حضرت است. بنابراین، اگرچه آیات پیرامون منزلت یا جایگاه الهی حضرت فاطمه سلام الله علیها بسیار است و طبق آیات قرآن کریم وظیفه داریم به ایشان مودت داشته و محبت بورزیم،[14] اما برای رعایت اختصار، برخی از مشهورترین آیات مورد بررسی قرار می گیرد.
۶- ۱- ۱. سوره كَوْثَر
طبق شواهد تاریخی، حدیثی و منابع تفسیری فریقین، پس از رحلت جناب قاسم و عبدالله از فرزندان رسول الله(ص)، طعنه های برخی از مشرکان مکه از جمله عَاصِ بن وَائِل آغاز گردید و آن حضرت را به دلیل نداشتن فرزند پسر “اَبْتَر” میخواندند؛[15] هدف آنان این بود تا ضمن اذیت، مردم را از جمع شدن پیرامون آن حضرت منع کنند، اما خداوند متعال دربرابر این طعنه ها، سوره كَوْثَر [16] را نازل نمود و به پیامبر اکرم(ص) یادآوری کرد که ما فاطمه سلام الله علیها یا همان كَوْثَر(خیر فراوان) را به شما عطا کردیم[17] و آن كس كه زخم زبان مىزد كه تو فرزند پسری نداری، خودش مقطوع النسل است.[18]
اگرچه برای كَوْثَر معانی متعددی ازجمله حوض یا نهری در بهشت ذکر شده است،[19] اما مهمترین معانی آن که نزد امامیه نیز شهرت دارد و منافاتی با حوض كَوْثَر هم ندارد، فراوانی و استمرار نسل پیامبر(ص) از فرزندانِ- معصوم- حضرت زهرا سلام الله علیها[20] و بقای ذُرِّیه رسول الله(ص) است؛[21] زیرا فلسفه نزول این آیات، ناظر به طعنه اَبْتَر بودن پیامبر اکرم(ص) است و كَوْثَر چیزی در برابر قطع نسل است.[22] امری که سبب گردید تا امیرمؤمنان علی(ع) در پاسخ نامه عَمْرُوبن عَاص بنویسد: «اگر حسن(ع) و حسین(ع) فرزندان رسول الله(ص) نبودند، در این صورت ایشان اَبْتَر بود. در حالیکه خداوند اَبْتَر بودن را از ایشان نفی کرده است.»[23] بنابراین، از منظر امامیه[24] و حتی برخی از عامه،[25] چون تحقیر به خاطر نبود نسل برای پیامبر اکرم(ص) بود، مراد از این سوره، خیر بسیار بودن حضرت زهرا سلام الله علیها در بسیار شدن نسل آن حضرت از طریق فرزندان او از ائمه اطهار(ع) است.
۶- ۱- ۲. آیه تطهیر
از دیگر آیات ناظر به مقام برجسته حضرت فاطمه سلام الله علیها ، آیه ۳۳ احزاب، مشهور به “آیه تطهیر” است. آیهای که در آن، اراده تکوینی خداوند بر عصمت و منزه بودن اهلبیت(ع) از گناه و معصیت بیان شده است. خدای متعال در این آیه، آن حضرت را مصداق اهلبیت(ع) و جزو معصومان دانسته و درباره آنان می فرماید: «به درستی که خداوند اراده کرده است تا پلیدی را از شما اهلبیت(ع) دور گرداند و شما را از هر عیب پاک نگاه دارد.»[26]
طبق شواهد منابع فریقین، شأن نزول این آیه اهلبیت(ع) و مخاطب آن تنها رسول الله(ص)، امیرمؤمنان علی(ع)، حضرت فاطمه سلام الله علیها ، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بودند.[27] پیامبر اعظم(ص)، آنان را فراخواند و عبای خود را بر آنان انداخت و دستهای خود را بلند کرد و فرمود: «پروردگارا، اینان خاندان و حامیان من هستند.»[28] در این هنگام آیه تطهیر نازل گردید و در آن، اراده خداوند بر تطهیر و پاکی اهلبیت(ع) از رجس اعلام شد.[29] آن حضرت، بعد از نزول آیه تطهیر تصریح کردند که اهلبیت(ع) من از گناه و صفات رذیله پاک هستند و خداوند عالم، پلیدی را از آنان برداشته است.[30] ایشان، شش ماه هر صبح به در خانه امیرمؤمنان(ع) و فاطمه سلام الله علیها میرفت[31] و ضمن آنکه بر آنان درود میفرستاد، آیه تطهیر را نیز تلاوت می نمود.[32]
۶- ۱- ۳. توسل حضرت آدم(ع) به حضرت فاطمه سلام الله علیها
یکی دیگر از آیات الهی که ناظر به منزلت الهی حضرت فاطمه سلام الله علیها از میان پنج تن آلِ عبا است، آیه ۳۷ سوره مبارکه بقره است که پرورگار متعال میفرماید: «آنگاه- حضرت- آدم(ع) از پروردگارش كلماتى(نام اهلبیت(ع)) را فرا گرفت، – پروردگار- از او در گذشت؛ زیرا او بسيار توبه پذيرِ بخشاينده است.»[33] درباره شأن نزول این آیه آمده است، بعد از آنکه حضرت آدم(ع) مرتکب به ترک اولی گردید، بر آن بود تا از این کار خود استغفار کند.[34] ازاینرو، پروردگار عالم از طریق جبرئیل(ع) کلماتی را که حاوی نام اهلبیت(ع) بود، به ایشان آموخت تا با توسل به آنها استغفارش پذیرفته گردد. چنانکه رسول الله(ص) درباره شأن نزول این آیه فرمود: «از سوی پروردگار کلماتی بر حضرت آدم(ع) خوانده شد. ایشان، با ذکر نام محمد(ص) ، علی(ع)، فاطمه سلام الله علیها ، حسن(ع) و حسین(ع) و قسمدادن آنان در محضر پروردگار، درخواست اجابت بخشش خود را داشت و بخشیده گردید.»[35]
۶- ۱- ۴. آیه اِطعام
به گفته مورخان، محدثان و مفسران قرآن کریم، آیات ۵ تا ۲۲ از سوره انسان یا دهر[36] درباره منزلت و رفتارهای پسندیده امیرمؤمنان علی(ع)، حضرت فاطمه سلام الله علیها ، امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، نازل شده است.[37] وفای به نذر، کمک به بینوا، یتیم و اسیر در شرایطی که خود گرسنه بودند،[38] آنهم با نیت تقرب به پروردگار از جمله رفتارهای ارزشمند این معصومان بود که سبب گردید تا خداوند متعال منزلت کارهای آنان را در این آیات بیان کند.
در شأن نزول آیه اطعام[39] آمده است، هنگامی که امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بیمار شدند، امیرمؤمنان علیبن ابیطالب(ع) و حضرت فاطمه سلام الله علیها برای شفای آنان نذر کردند که روزه بگیرند. بنابر روایتی از امام صادق(ع)،[40] امیرمؤمنان علی(ع) بعد از بهبودی فرزندان و در حالیکه به همراه همسرش روزه بودند، مقداری آرد گندم و روغن[41] یا جو[42] برای افطار تهیه کرد و حضرت فاطمه سلام الله علیها با آن آرد، غذایی آماده کرد. آنان، غذا را در همان روز به مسکین، یتیم و اسیری که به در خانه آمده بودند، بخشیدند و خود بدون افطار ماندند، اما به امر الهی برای آنان طعامی از بهشت نازل گردید.
طبق گزارش ابن سلیمان(م150ق) و خوارزمی(م568ق) که روایتی کامل و منطبق با دیدگاه شیعی است: «حضرت فاطمه سلام الله علیها با آرد خریداری شده و کمی روغن، یک قرص نان پخت.[43] امیرمؤمنان علی(ع) آنرا به مسکین داد و با باقیمانده آرد، مقداری حلوا درست کردند که خود حضرت فاطمه سلام الله علیها آنرا به یتیم بخشید و در نهایت ایشان، برای افطار غذای دیگری با خرما و روغن درست کردند که آنهم به اسیر داده شد.[44]
اگرچه در افواه مردم مشهور آن است که ماجرای روزه داری اهلبیت(ع)و انفاق آنان در سه روز اتفاق افتاده است، اما باید دانست که این روایت از طریق عبدالله بن عباس به منابع شیعه راه یافته و محتوای آن نیز با روایات دیگر که از طریق اهلبیت(ع) است، سازگاری ندارد؛[45] بنابراین، طبق گزارشهای حدیثی و تاریخی معتبر ازجمله گزارش مقاتل بن سلیمان(م150ق)،[46] قمی(قرن ۳ ق)[47] و شیخ مفید(م413ق)،[48] ماجرای اطعام در یک روز و آنهم روز ۲۵ ذِی الحَجّه واقع شده است.
[1] . برای مطالعه بیشتر درباره فضائل و مناقب حضرت زهرا سلام الله علیها ، ر.ک: محمدابراهیم امینی، بانوی نمونه اسلام فاطمه زهرا سلام الله علیها ، قم، شفق، چاپ اول، 1371ش.
[2] . «به عنوان نمونه، در جریان بسته شدن درهای مسجد نبوی یا همان جریان سدالابواب، خداوند به رسول الله(ص)وحى فرمود: مسجد خود را تطهير كن و نگذار كه كسى شب در آن خانه بخوابد و دستور بده كه درهايى كه به مسجد بازمىشود، مسدود گردد، مگر درِ خانه على(ع) و مسكن فاطمه سلام الله علیها. پس از آن رسول الله(ص)دستور داد كه درها را ببندند و خانه فاطمه سلام الله علیها را به حال خود باقى گذارد.» محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج5، ص340، ح1.
[3] . فضل بن شاذانبن جبرئیل، الفضائل، ص128.
[4] . محمدبن محمدبن نعمان مفید، المزار، ص177.
[5] . محمدبن إسماعيل بخاری، الجامع الصحیح، ج4، ص210؛ نعمانبن محمد مغربى، دعائم الاسلام، ج2، ص215- ۲۱۴.
[6] . «در بیشتر ادعیه، اهلبیت(ع) از حضرت زهرا سلام الله علیها به عنوان زنی راستگو یاد کرده اند.» بهعنوان نمونه، ر.ک: محمدبن حسن طوسی، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج1، ص401.
[7] . به عنوان نمونه، ر.ک: محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، ج1، ص240، ح2؛ جلال الدین سیوطی، مسند فاطمه الزهرا سلام الله علیها ، ص11.
[8] . احمدبن على خطیب بغدادى، تاریخ بغداد، ج1، ص274.
[9] . «لَوْ لا أَنَّ أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ(ع) تَزَوَّجَهَا لَمَا كَانَ لَهَا كُفْوٌ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.» محمدبن علىبن بابویه قمی، الامالی، ص592.
[10] . برای مطالعه بیشتر درباره منزلت حضرت زهرا سلام الله علیها از منظر آیات قرآن کریم و روایات، ر. ک: عبدالحسین امینی، فاطمه زهرا سلام الله علیها ، تهران، استقلال، چاپ اول، 1376ش؛ مجید معارف، شخصیتشناسی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها برپایه کتاب و سنت، تهران، نشر مشعر، چاپ اول، 1392ش.
[11] . «فَتَلَقَّى ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كلَمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيم.» بقره: ۳۷.
[12] . محمدبن علىبن بابویه قمی، الامالی، ص75؛ سلیمانبن ابراهیم قندوزی، ينابيع المودة لذوي القربی، ج1، ص288.
[13] . «رسول خدا(ص) بعد از نزول آیه: فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ، مزرعه فَدَک را به حضرت زهرا سلام الله علیها بخشید.» نعمانبن محمد مغربى، دعائم الاسلام، ج1، ص385.
[14] . «قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى.» شوری: ۲۳؛ محمدبن یعقوب کلینی، الکافی، ج8، ص93، ح66؛ نعمانبن محمد مغربى، دعائم الاسلام، ج1، ص68.
[15] . محمدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج10، ص418؛ جلالالدین سیوطی، الدرالمنثور فى تفسير المأثور، ج6، ص401.
[16] . «إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَر؛ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَر إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَر.» کوثر: ۳- ۱.
[17] . علیبن احمد واحدی نیشابوری، أسباب نزول الآيات، ص307- ۳۰۶؛ حسینبن محمد راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ص426؛ جلالالدین سیوطی، الدرالمنثور فى تفسير المأثور، ج6، ص401.
[18] . جلالالدین سیوطی، الدرالمنثور فى تفسير المأثور، ج6، ص401؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج20، ص370.
[19] . محمدبن علىبن بابویه قمی، معانی الاخبار، ص182؛ محمدبن محمدبن نعمان مفید، الامالی، ص294.
[20] . محمدبن عمر فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب(التفسیر الکبیر)، ج32، ص313؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج20، ص370.
[21] . فضلبن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج10، ص460.
[22] . حسینبن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص107؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج20، ص370.
[23] . عبدالحميدبن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص334.
[24] . حسینبن علی ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، ج20، ص427؛ سید محمود آلوسی، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم، ج15، ص479؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج20، ص470.
[25] . محمدبن عمر فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب(التفسیر الکبیر)، ج32، ص313.
[26] . «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.» احزاب: ۳۳.
[27] . «در منابع عامه، از حضرت فاطمه سلام الله علیها بهعنوان اهل کساء نیز یاد شده است.» احمدبن حنبل، مسند، ج4، ص107؛ مسلمبن حجاج نیشابوری، الجامع الصحیح، ج7، ص130؛ محمدبن عيسى ترمذي، السنن، ج5، ص31؛ محمدبن جریر طبری، جامع البيان فى تفسير القرآن، ج22، ص10.
[28] . سلیمانبن احمد طبرانی، المعجم الکبیر، ج3، ص54.
[29] . محمدبن جریر طبری، جامع البيان فى تفسير القرآن، ج22، ص8- ۷؛ محمدبن احمد دولابی، الذرية الطاهرة النبوية، ص150؛ «ابنحبان(م354ق)، از این آیه نتیجه میگیرد که دوست داشتن پیامبر اکرم(ص) با محبت به فاطمه سلام الله علیها ، حسن(ع) و حسین(ع)همراه است.» محمدبن حبانبن احمد، الصحیح، ج15، ص433؛ علیبن محمدبن خزاز، كفاية الأثر في النصّ على الأئمة الإثني عشر(ع)، ص66؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج16، ص310- ۳۰۹.
[30] . «فَأَنَا وَ أَهْلُ بَيْتِي مُطَهَّرُونَ مِنَ الذُّنُوب.» احمدبن موسیبن مردویه اصفهانی، مناقب علیبن ابیطالب و ما نزل من القرآن فی علی(ع) ، ص305؛ علىبن عيسی اربلّی، کشف الغمه في معرفة الأئمه(ع)، ج1، ص13.
[31] . احمدبن حنبل، مسند، ج3، ص259.
[32] . احمدبن یحیی بلاذری، أنساب الأشراف، ج2، ص104؛ عمربن شاهین، فضائل سیده النساء، ص27؛ محمدبن علیبن بابویه قمی، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، ص278؛محمدبن محمدبن نعمان مفید، الامالی، ص318.
[33] . «فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيم.» بقره: ۳۷.
[34] . علیبن حسین علمالهدی(سیدمرتضی)، تنزیه الانبیاء، ص17- ۱۱.
[35] . «عن ابنعباس، قال: سَأَلتُ رسول اللهِ(ص) عَنِ الْكَلِمَاتِ الَّتِي تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتابَ عَلَيْهِ قَالَ سَأَلَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ(ص) وَ عَلِيٍّ(ع)وَ فَاطِمَةَ سلام الله علیها وَ الْحَسَنِ(ع) وَ الْحُسَيْنِ(ع) إِلاّ تُبْتَ عَلَيَّ فَتابَ الله عَلَيْه.» علیبن محمد مغازلی، مناقبُ علیبن ابیطالب(ع)، ص343؛ محمدبن علىبن بابویه قمی، معانی الاخبار، ص125؛ همو، الامالی، ص75؛ عبدالرحمانبن علیبن جوزی، الموضوعات، ج2، ص3؛ جلالالدین سیوطی، الدرالمنثور فى تفسير المأثور، ج1، ص61- ۶۰.
[36] . «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يخَافُونَ يَوْمًا كاَنَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا؛ وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلىَ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَ يَتِيمًا وَ أَسِيرًا؛ إِنمَّا نُطْعِمُكمُ لِوَجْهِ اللهِ لا نُرِيدُ مِنكمُ جَزَاءً وَ لا شُكُورًا.» انسان: ۹- ۷.
[37] . محمدبن حسن طوسی، التبيان فى تفسير القرآن، ج10، ص211.
[38] . احمدبن محمدبن خالد برقی، المحاسن، ج2، ص397؛ محمدبن محمدبن نعمان مفيد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج1، ص178.
[39] . برای مطالعه بیشتر درباه شأن نزول آیه اطعام ر.ک: محمد غفوری، مجله تاریخ اسلام: بررسی انتقادی گزارشهای ناظر بر آیه اطعام، شماره ۸۲، سال1399ش، ص33- ۷.
[40] . «عَنْ أَبِي عَبْدِاللهِ(ع) قَالَ كَانَ عِنْدَ فَاطِمَةَ سلام الله علیها شَعِيرٌ فَجَعَلُوهُ عَصِيدَةً، فَلَمَّا أَنْضَجُوهَا وَ وَضَعُوهَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ جَاءَ مِسْكِينٌ، فَقَالَ الْمِسْكِينُ رَحِمَكُمُ اللهُ- أَطْعِمُونَا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ، فَقَامَ عَلِيٌّ(ع) فَأَعْطَاهُ ثُلُثَهَا، فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ يَتِيمٌ فَقَالَ الْيَتِيمُ رَحِمَكُمُ اللهُ- أَطْعِمُونَا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ، فَقَامَ عَلِيٌّ(ع)فَأَعْطَاهُ ثُلُثَهَا الثَّانِيَ، فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ أَسِيرٌ فَقَالَ الْأَسِيرُ يَرْحَمْكُمُ اللهُ- أَطْعِمُونَا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ- فَقَامَ عَلِيٌ(ع)فَأَعْطَاهُ الثُّلُثَ الْبَاقِيَ، وَ مَا ذَاقُوهَا- فَأَنْزَلَ اللهُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ وَ كانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً.» علیبن ابراهیم قمی، التفسیر، ج2، ص399- ۳۹۸.
[41] . موفقبن احمد خوارزمی، المناقب، ص274- ۲۷۲.
[42] . علیبن احمد واحدی، اسباب نزول القرآن، ص427.
[43] . «ثعلبی(م427ق)، تعداد نانها را پنج قرص ذکر کرده است.» احمدبن محمد ثعلبی، الكشف والبيان عن تفسير القرآن، ج10، ص99.
[44] . مقاتلبن سلیمان، التفسیر، ص428؛ موفقبن احمد خوارزمی، المناقب، ص274- ۲۷۲.
[45] . «در این روایت، ضعف سندی و محتوایی زیادی وجود دارد. بهعنوان نمونه، پیشنهاد روزه نذری، از سوی ابوبکر به امیرمؤمنان علی(ع) بوده است. دیگر آنکه خاندان پیامبر اکرم(ص) در شبها جز آب، چیزی برای خوردن در منزل نداشتند، اما روز دوم و سوم افطار داشتند.» برای نمونه، ر.ک: احمدبن موسیبن طاوس، بناء المقالة الفاطمية في نقض الرسالة العثمانية، ص236- ۲۳۵.
[46] . مقاتلبن سلیمان، التفسیر، ص428.
[47] . علیبن ابراهیم قمی، التفسیر، ج2، ص399- ۳۹۸.
[48] . محمدبن محمدبن نعمان مفید، مسار الشيعة في مختصر تواريخ الشريعة، ص42- ۴۱.
